Corupcion, pa hopi hende, ta invoca imagennan di maletin bou di mesa, contractnan regla, of payrollnan infla den oficinanan di gobierno. Na Aruba y den henter Caribe, hopi biaha nos ta punta dede riba politiconan, funcionarionan publico, y institucionnan—yamando nan corupto mientras cu apasionadamente ta exigi reforma y responsabilidad. Nos ta bisti e badge di anti-corupcion orguyosamente, keriendo cu husticia y transparencia mester reina tanto den gobernacion como den sociedad.
Pero e berdad duro ta: corupcion no ta cuminsa na halto. E ta cuminsa cu nos.
Den un cultura unda conexionnan personal ta monetisa, e sistema di fabor a bira acepta—casi spera. Nos no ta yama corupcion ora nos pidi un hende na registro pa “pura un papel” pasobra nos conoce nan primo. Nos no ta pensa dos biaha ora un tio “yuda nos” door di yama un hende pa hisa nos riba un lista di espera. E ta sinti inofensivo. E ta sinti normal. Pero cada fabor chikito, cada shortcut via canalnan scondi, ta un hilo saca for di e tela di husticia.
Esaki ta e corupcion suave—no semper ilegal, pero semper inhusto.
Nos ta hustifica esaki cu frasenan familiar: “Asina e ta traha aki,” of “Si ami no hacie, un otro lo hacie.” Esakinan ta tacticanan di supervivencia den un sistema unda acceso hopi biaha ta sinti su mes regla. Pero door di uza e sistema ey, nos ta sostene esaki. Y ora tur hende ta traha cu favoritismo, merito ta keda atras. E persona cu mas mester di e servicio no ta haye—nan ta drenta den rij tras di un hende miho conecta.
Data ta respalda loke nos ya ta sinti. Segun Banco Central di Aruba, na 2020, un cantidad spantoso di 94% di e encuestadonan tabata kere cu corupcion tabata amplio—un aumento skerpi for di 81% na 2019 y 76% na 2018. Kisas mas revelador: e cantidad di individuonan cu a admiti di a paga soborno a dobel den un aña—for di 3% na 2019 te na 6% na 2020. Esakinan no ta djis percepcion—nan ta experiencianan bibo. Nos ta mira corupcion tur caminda, pero hopi biaha nos ta participa den dje silenciosamente.
E Evaluacion di Sistema Nacional di Integridad (NIS) 2022, conduci pa Universidad di Aruba den colaboracion cu Transparency International, a confirma mas leu ainda debilidadnan institucional. El a examina pilarnan clave manera gobierno, sector priva, poder hudicial, y medionan di comunicacion. E conclusionnan tabata cla: tin buraconan serio den transparencia, responsabilidad, y ehecucion—y e buraconan aki ta alimenta desconfiansa publico. E raport a pidi pa reformanan pa re-construi confiansa, pero confiansa no por wordo legisla—e mester wordo biba.
Hasta internacionalmente, Aruba ta haya su mes den un espacio liminal. E Indicador di Control di Corupcion di Banco Mundial (2023) a score Aruba na 0.71 riba un escala di -2.5 te +2.5. Esey ta pone nos den un zona modera—no un focus di corupcion, pero sigur leu di ta ehemplar.
Nos mester redefini corupcion no solamente como crimennan grandi den oficinanan halto, sino como cualkier acto cu ta distorsiona husticia—hasta esnan trankil. Bisa no na un shortcut, nenga di uza un conexion, of warda bo turno—esakinan por parce chikito, pero nan ta actonan di integridad. Integridad no ta tocante gestonan grandi; e ta tocante e escogencianan cu nos ta haci ora niun hende ta mira.
Nos mester tambe miho sistemanan. Procesonan cla, transparencia digital, y hermentnan anonimo di raporta ta reduci oportunidadnan pa favoritismo. Pero mas cu esey, nos mester un cambio cultural—uno unda husticia ta wordo respeta mas cu ken bo por yama pa “drecha algo.”
Aruba semper a orguyece su mes riba su sentido di comunidad. Imagina e poder di e comunidad ey si el a scoge ekidad riba bentaha. Si el a bisa, “Mi kier e miho persona pa haya e trabou,” hasta si no ta mi primo. Si el a kere cu un sistema husto ta yuda tur hende, no solamente algun.
E berdad ta, corupcion no mester wordo exponi den titularnan pa ta peligroso. E ta biba trankilamente, casualmente, den e escogencianan cu nos ta haci tur dia. Y si nos kier caba cu ne, nos no por djis wak ariba—nos mester wak den spiel.






0 Comments