In Nederland kampen naar schatting 730.000 huishoudens met problematische schulden – een schokkend aantal dat al drie decennia gestaag groeit. Achter deze cijfers schuilt een stille crisis, waarin incassokosten torenhoog kunnen oplopen, schuldhulpverlening vaak tekortschiet en migrantenhuishoudens onevenredig zwaar getroffen worden. Wat ooit begon als tijdelijke betalingsachterstand, ontwikkelt zich voor velen tot een uitzichtloze spiraal van financiële stress.

Opvallend is dat maar één op de zes huishoudens met problematische schulden hulp weet te vinden via officiële kanalen. Dat betekent dat ongeveer 600.000 huishoudens onzichtbaar blijven voor schuldhulpinstanties. Terwijl schuldgevoel, schaamte en bureaucratie een rol spelen, wijst onderzoek ook op fundamentele systeemfouten.

Een schrijnend voorbeeld is de zogeheten “schuldenindustrie”, waarin incassobureaus en gerechtsdeurwaarders fors verdienen aan oplopende kosten. In Nederland zijn de incassokosten bij schulden boven de €120.000 zelfs hoger dan in België, waar vaste plafonds gelden. Terwijl andere Europese landen zoals Duitsland en Zweden werken met strakke regels voor rente en incassokosten, hanteert Nederland slechts een richtlijn. Het gevolg: kleine schulden kunnen in korte tijd exploderen door boetes, administratiekosten en rente.

De overheid erkent het probleem en heeft per april 2024 de Wet Kwaliteitseisen incassodienstverlening (Wki) ingevoerd, met strengere eisen aan incassobureaus. Daarnaast investeert het kabinet jaarlijks €75 miljoen in maatregelen als een pauzeknop voor incassotrajecten, een landelijk schuldenoverzicht en bescherming tegen risicovolle ‘koop nu, betaal later’-modellen. Toch blijft de vraag of dit voldoende is.

Zorgwekkend is ook de demografische verdeling. Huishoudens met een niet-westerse migratieachtergrond vormen 32% van alle probleemschulden, terwijl zij slechts 10% van de huishoudens zonder schulden uitmaken. Deze groep is dus drie keer oververtegenwoordigd. Oorzaken liggen onder andere in taalbarrières, lagere inkomens, schulden bij aankomst in Nederland (zoals inburgeringskosten) en minder toegang tot sociaal kapitaal.

Andere risicogroepen zijn jongeren tussen 25 en 55 jaar, laagopgeleiden, alleenstaande ouders en mensen met een bijstandsuitkering. In deze huishoudens loopt financiële stress vaak samen met mentale klachten, werkloosheid en eenzaamheid. De Nationale Ombudsman waarschuwt dan ook dat schulden niet alleen een financieel, maar ook een menselijk drama zijn.

Wat nodig is, is een structurele herziening van hoe Nederland omgaat met schulden. Denk aan automatische kwijtschelding van kleine bedragen na een bepaalde termijn, versimpeling van schuldregelingen en de afschaffing van extreme kostenopslagen. Gemeenten, hulpinstanties en het Rijk moeten hun systemen beter op elkaar afstemmen en vertrouwen stellen in de burger in plaats van wantrouwen.

Schulden zijn zelden het gevolg van domheid of onwil. Ze ontstaan vaak door een combinatie van tegenslag, complex beleid en falende systemen. De huidige schuldenaanpak pakt symptomen aan, maar niet de wortel van het probleem. Zolang dat zo blijft, zal de schuldenindustrie blijven bloeien — ten koste van de meest kwetsbaren in onze samenleving.